*शिरूरचा आमदार न्हवं सालकरी*

पुणे - अहमदनगर रस्त्यावरून प्रवास करत असताना रांजणगाव गणपती जवळ आपल्याला एक इमारत दिसते. ती म्हणजे बाबुराव दौंडकर स्मारक समिती.माझ्या वयाच्या अनेकांना प्रश्न पडत असेल की ही काय भानगड आहे? त्यांचही बरोबरच आहे म्हणा काळ लोटला की काळाबरोबर माणसं देखील विसरली जातात म्हणुन त्यांच स्सरण राहण्यासाठी आणि त्यांचं कार्य निरंतर चालु राहण्यासाठी स्मारक उभी करावी लागतात. दिवंगत आमदार बाबुराव दौंडकर हे देखील त्यातील एक! संत एकनाथ महाराजांनी सांगितल्याप्रमाणे " सगुण चरित्रे परम पवित्रे| सादर वर्णावी||" म्हणुन कै.बाबुराव दौंडकर यांच्या कार्याचा व जिवन चारित्र्याचा घेतलेला संक्षिप्त आढावा.

भारत देश स्वतंत्र झाला आणि भौगोलिक सीमांनुसार शिरूर तालुक्याची निर्मिती झाली.चार चार नद्या असुन देखिल मागास आणि दुष्काळी होता.राजकीय आणि वैचारिक दृष्ट्या विचार केला तर सत्यशोधक समाजाचा जबरदस्त प्रभाव होता.

याच सगळ्या काळात प्रामुख्यानं कॉंग्रेसचं वर्चस्व असणाऱ्या भागातील करंजावणे गावात बाबुराव दौंडकर यांचा जन्म झाला.जेमतेम चौथीपर्यंत शिक्षण घेतलं.घरी जमीनजुमला भरपुर आणि गावात प्रतिष्ठित कुटुंब त्यामुळं त्यांना गावच्या राजकारणात भाग घेतला. तत्पुर्वी ( इ.स.१९५७ साली श्री.संभाजीवराव पलांडे आणि श्री.रामराव पलांडे यांनी शिरुर येथे जनसंघाच्या शाखेची स्थापना केली. पिंपळे खालसा गावचे श्री.बबनराव धुमाळ यांची जनसंघाच्या तिकीटावर लढुन जिल्हा लोकल बोर्डावर निवड झाली होती.)जनसंघाचे जिल्हा लोकल बोर्डाचे सदस्य बबनराव धुमाळ हे बाबुराव दौंडकर यांचे मामा होते. मामांबरोबर ते पुण्याला येत असत त्यामुळं त्यांचा पुण्यातील जनसंघाच्या लोकांबरोबर संपर्क झाला आणि १९६४-६५ सालापासून त्यांनी जनसंघाच्या कामाला सुरुवात केली.

१९६७ साली प्रथमत: ग्रामपंचायतीच्या माध्यमातून पंचायत समिती सदस्य झाले.पाच वर्षांचा काळ गेला आणि दुष्काळ पडला तोच हा कुप्रसिद्ध १९७२ चा दुष्काळ! आधीच तालुक्यात पाण्याची टंचाई त्यात या दुष्काळाची भर!परंतु दुष्काळ निवारणासाठी बाबुराव दौंडकर यांनी अनेक प्रयत्न केले जागोजागी तलाव बांधण्यासाठी मागणी असो अथवा दुष्काळग्रस्तांच्या हातांना काम असो बाबुराव दौंडकर कायम आघाडीवर राहिले.

१९७२ साली दिवसामागून दिवस जात होते पण आशेचा किरण दिसत न्हवता‌.शेवटी बाबुराव दौंडकर अनंत चतुर्दशीला पुण्याला गेले तिथं गणपती विसर्जन मिरवणुकीच्या मार्गावर लक्ष्मी रोडला त्यांनी स्टॉल लावला आणि सबंध पुणेकरांपुढे मदतीची याचना केली. कुणी साड्या दिल्या, कुणी कपडे दिले,कुणी अन्नधान्य तर कुणी पैसे.याच काळात श्री. बिंदुमाधव जोशी यांचा त्यांच्याशी परिचय झाला आणि त्यांना प्रोत्साहन दिलं.त्याच्या मदतीने दुष्काळग्रस्तांच्या उदरनिर्वाहासाठी अनेक योजना सुरू झाल्या होत्या मात्र कधी कधी त्यांना पगार वेळेवर मिळत नसे. एकदा तर संपुर्ण महिनाभर पगार झाला न्हवता.दुष्काळग्रस्तांचे जीव मेटाकुटीला आले होते. मग बाबुराव दौंडकर यांनी शेवटी तहसिल कार्यालयासमोर  उपोषणाचा मार्ग स्विकारला.उपोषणाच्या दिवशी नेमकी एकादशी होती.उपोषणकर्त्यांनी भजन करत उपोषण केले आणि शिरुर तहसिल कार्यालया समोर उपाशी विठ्ठल मंदिराची स्थापना केली. उपोषणाची बातमी शासनापर्यंत पोहोचल्यानंतर तिसऱ्याच दिवशी दुष्काळ निवारणाच्या कामावर असलेल्या लोकांचे पगार झाले.बाबुराव दौंडकरांची जनसामान्यात वेगळी प्रतिमा झाली.

पुढे १९७५ साली आणीबाणी जाहीर झाली.जनसंघातील सर्व कार्यकर्त्यांनी आणीबाणीला विरोध केला आणि त्यांची सगळ्यांची रवानगी तुरुंगात झाली.बाबुराव दौंडकर देखिल त्यात होते ,त्यांनी पुर्ण वेळ शिक्षा भोगली.

बाबुराव दौंडकरांच कार्य सर्व जनता पाहत होती बघता बघता १९७८ साल उजाडलं.विधानसभेची निवडणूक लागली होती.चार पक्षांच्या विलिनीकरणातून तयार झालेला जनता पक्ष हा कॉंग्रेसचा तगडा विरोधक मानला जात होता.सुरुवातीला जनता पक्षाचा उमेदवार हा वेगळा जाहीर झाला होता मात्र बिंदुमाधव जोशींनी दिल्लीपर्यंत  फिल्डींग लावली आणि बाबुराव दौंडकरांना तिकिट मिळालं!

बिंदुमाधव जोशींनी संपुर्ण प्रचार यंत्रणा ताब्यात घेतली! संभाजीराव पलांडे आणि बिंदुमाधव जोशींनी आख्खा तालुका पिंजुन काढला आणि अखेर बाबुराव दौंडकर यांचा विजय झाला.

आमदार झाला तरी बाबुरावांचा पिंड बदलला नाही.ते रांजणगाव वरून शिरुरला एस.टी बसने येत आणि स्टॅंडवरून तहसिल कार्यालयात पायी जात असत.तहसिल कार्यालयात आलेल्या व्यक्तींची कामे मार्गी लावत असत.त्यांच व्यक्तीमत्व अष्टपैलू होतं. भजनात गेलं की भजन्या अन् शेतात गेलं की शेतकरी! ते जनतेला म्हणायचे तुम्ही मला निवडलं म्हणजे मला सालानी ठेवलय! पडेल ते काम सांगत जा.म्हणुन बिंदुमाधव जोशींनी त्यांना शिरूरचे सालकरी ही उपाधी दिली.

✍🏼हर्षद रमेश देशमुख.

(अॅड ्.अशोकराव पलांडे आणि अॅड्.सुमिता दौंडकर यांनी अनेक अनुभव आणि किस्से सांगतले आहेत ते आपण पुढच्या भागात पाहु)

अर्रर्र..बाळपाटील बाळपाटील!!!

दि.२६ जुन !अश्र्विन शु षष्ठी !कुमारषष्ठीचा दिवस! दुपार टळून गेली होती , पावसाची कुठेही आशा न्हवती! साडेतीन पावणेचारची वेळ ! यमदुत आला अन् सुरवातीला तोही कचरला की आता म्हणायचं कसं की "पाटील..चला, मृत्युलोक सोडायची वेळ आलीय" पण शेवटी यमदुतानं हिम्मत केली नि एका युगाचा अंत झाला....त्या युगाची  पुर्वपिठिका अशी

                 आमच्या शिरुर तालुक्यात स्वातंत्र्याच्या मागच्या पुढच्या काळात काही गावच्या पाटील मंडळींचा रूबाब काही खास होता त्यात गणेगाव दुमाला चे पाटील, नागरगावचे पाटील, न्हावऱ्याचे बुआकाका पाटील (शामरावांचे चुलते) आणि या सगळ्या पाटलांच्या आघाडीवर होते आंबळ्याचे जयवंतराव पाटील निंबाळकर!!हे निंबाळकर मुळचे दानोळीचे खर्डेकर निंबाळकर! कोल्हापूर च्या सरलष्करांचे नजिकचे भाऊबंद.

करडे, आंबळे आणि न्हावऱ्याची देखिल काही दिवस पाटीलकी भुषवली होती.

करंजावण्यापासुन निमोण्यापर्यंतचे खटले ज्यांच्या पुढाकारान मिटत होते ते जयवंतराव पाटील यांना उपास-तापास आणि नवसाने झालेलं अपत्य  म्हणजे विजयकुमार! त्यांचा जन्म विजयादशमीचा म्हणुन नाव विजयकुमार. हे जग मात्र त्यांना 'बाळपाटील' म्हणुन ओळखतं.चेहरा अगदी वडीलांसारखा , धारदार नाक , साऊथचा हिरो महेशबाबु सारखी परफेक्ट jawline, गोरा नितळ वर्ण, मोठे घारे  डोळे शरीर तर इतकं बलदंड की तरूणपणी कोरड्या विहिरीत पडून सुद्धा काही झालं नाही अगदी थोडक्यात 'राजससुकुमार मदनाचा पुतळा' बघताच क्षणी कुणीही माया करावी!

                  सगळ्याच बाबतीत वडिलांच्या पावलावर पाऊल ठेवून काम केलं पण दोघांच्या काम करण्याच्या पद्धती वेगळ्या होत्या. जयवंतराव पाटील हे सर्वांना धाकात ठेऊन काम करत पण बाळपाटील सर्वांना आपला माणुस वाटायचा , कुठलंही गाऱ्हाण असं सोडवल की गाऱ्हाण करणार्याला वाटावं आईच्या कोर्टात दावा मांडलाय की काय एव्हढं निव्वळ!धुतल्या तांदळासारख म्हणुन गावानी त्यांना गावची सर्व पद भुषविण्याची संधी दिली.

श्री.विजयकुमार जयवंतराव राजेनिंबाळकर यांची कारकीर्द

•शिवकाळापासुन ते १९६२ पर्यंत गावची मुकादमी निंबाळकर कुटुंबाकडे

•सरपंच ग्रामपंचायत आंबळे १९७८ ते १९८३ 

•चेअरमन आंबळे विविध कार्यकारी सेवा सहकारी संस्था मर्यादित आंबळे 

•पोलिस पाटील आंबळे

            एव्हढी पद भुषविण्याची संधी मिळाल्यानंतरही लोकांचं त्यांच्याविषयीच प्रेम काकणभर देखील कमी झालं न्हवत ! त्यांनी एखाद्या घरात प्रवेश करणार असं दिसताच, तोच घराचे मालक मालकीण कावरे बावरे व्हायचे मालक वरडून सांगायचा बायकुला "ए चहा ठेव ए चहा ठेव बाळ अण्णा आल्यात बाळ अण्णा!" ती गृहलक्ष्मी देखील कमरंला खोचलेला पदर डोक्यावर घ्यायची लगबगीनं चहा ठेवायची ! या सगळ्या प्रसंगात घरच्या यजमानांचे डोळ्यातील भाव बघण्याजोगे असत!

               २०-२५ वर्षापुर्वी असा एक काळ होता की त्यावेळी पैशावर नाही तर शब्दावर निवडणूका लढल्या आणि लढवल्या जायच्या ! त्यावेळी अशी एक समजूत झाली होती की बाळपाटलांनी एखाद्याच्या गळ्यात नुसता हात जरी टाकला तरी समोरच्याला वाटायच "अर्रर्र च च च फुटला गड्या" आता असं ते काय बोलायचे त्यांच त्यांनाच माहिती.

               मला लहानपणापासून त्यांच्या बंद्दल आकर्षण वाटायचं जेव्हा मी त्यांना गावची होळी पुजताना पहायचो मला ते माझे आयडॉल वाटत.

त्याच आयुष्य एका सफल जीवनाच मुर्तीमंत उदाहरण आहे कारण ते केवळ तीन अपत्यांचे जनक असले मात्र त्यांनी संपूर्ण गावच पालकत्व आपल्या खांद्यांवर स्विकारल होत

त्यांच जीवन म्हणजे अहोरात्र गावच्या कल्याणासाठी जगणार धगधगत अग्निकुंड होत!बाळपाटील म्हणजे तळपता सुर्य!

बाळपाटील म्हणजे झंझावात! असा झंझावात की ज्याला फक्त मृत्युच शमवू शकला!

अण्णाबाबांना भावपूर्ण श्रद्धांजली!!💐💐💐

✍️ सोनबाराजे तथा हर्षद रमेश हांडे देशमुख

२०२१ च्या गोष्टी.

इसवी सन २०२१ च्या आसपास ची ही कथा.ही हर्षदराजे आणि त्यांचा मित्र मंगु धनवटे याची.हर्षदराजे जरी स्वतःला राजे उपाधी लावत असले तरी बाकीचे त्यांना सोन्या , हर्षा अशा नावाने हाक मारत मात्र गावातील वयोवृद्ध त्यांच्या घराण्याच्या आदरापोटी त्यांना सोनबाराजे म्हणत.दस्तुरखुद्द हर्षदराजे ज्यांना मंगु म्हणतात त्यांना सारा गाव मंग्या म्हणायचा अगदी त्याची माऊली सुद्धा! हर्षदराजे आणि मंगु ची जोडी अगदी जयवंत पाटील आणि दतु कोतवालांसारखी हे ही केवळ हर्षदराजेच म्हणत.

तर सगळ्यांचा मंग्या अगदी हर्षदराजे यांचाही तो मंग्याच. सर्वांचा लाडका. ज्यावेळची ही कथा आहे म्हणजे अजमासे ५७-५८ वर्षापुर्वी मंग्या हातासरशी ३-४ तालुक्यातील २०-२५ जणांचा जावई असेल इतका तो प्रेमशास्त्रपारंगत होता.त्यावेळी त्याला आलेली अनेक स्थळ त्यांनी या प्रकरणी धुडकावून लावली होती.असा वीर आमचा मंग्या होता.त्यावेळी एक फॅशन होती इलेक्शन आलं की सणवार मोठे साजरी करायची.त्यामुळ शेजारच्या गावात दहीहंडीच्या निमित्ताने तमाशा होता.आमचं निम्म गाव तिकडं तमाशाला  त्यात  आम्ही दोघेही आलोच. तमाशा सुरू होणारच होता तेव्हढ्यात त्यांची म्होरकी नर्तकी समोर आली नि म्हणली" आमच्या कॅसिओ वाल्याला चक्कर आलीय.तुमच्यात कुणाला कॅसिओ वाजवता येतो का ?" आमच्या मंग्यानी डायरेक्ट माझा हात धरला नि वर केला. माझी तारांबळ उडाली .मी ऐकत नाही म्हणल्यावर ती खाली येऊन माझ्या दिशेने चालु लागली .मी भवितव्याचा विचार करून गाडीला किक मारुन धुम ठोकली माझ्या जीवानं सुटकेचा निःश्वास सोडला,जणु ती येऊन माझ्या मांडीवरच बसणार होती.

असा त्या मंग्यामुळं माझा बीपी वाढुन मी जिवाला मुकलो असतो.

असेच चांगले मजेत दिवस चालले होते तेव्हढ्यात कोरोना नावाचा विषाणू आला नि साऱ्या जगाला घरात कोंडुन ठेवलं केवळ भारताचा ग्रामीण भाग सोडला तर कारण त्यावेळीसुद्धा काहीअंशी खेडी स्वयंपुर्ण होती.गावातल्या गरजा गावात भागत होत्या.उन्हाळ्याचे दिवस होते त्यामुळं आमचा पव्हायचा बजत ठरला.पण गावात मोजक्याच विहीरींना पाणी होतं कारण चासकमानच पाणी अजुन आलं नव्हतं.ज्या विहीरीवर गेलो तर या विहीरीचा मालक लै चक्सु होता कोरोनाची सगळी पथ्ये पाळायचा.त्यात त्याला सुगावा लागला होता की आपल्या विहीरीत पव्हायला पोरं आल्यात अन् त्यांना सर्दी खोकला पण झालाय. आम्ही पाण्यातच होतो तोच पव्हायला येत नसल्यामुळे आमची कपडे सांभाळणारा मंग्याकुणालख तरी हाक मारत होता पाहीलं तर विहीरीचा मालक होता. जवळ आल्याबरोबर त्यानी दगडी मारायला सुरुवात केली तसा मंग्या बुडाला पाय लाऊन पळाला आमच्या कपड्या सकट. त्या प्रकरणाची बातमी शिळी झाल्यावर आम्हाला कळलं की विहीरीच्या मालकाला व्हाॅट्स अप वर चहाडी करणारा मंग्याच होता.

अशीच एक कहाणी नंतर कधीतरी!

©सोनबाराजे तथा हर्षद रमेश हांडे देशमुख.

टीप : जो कुणी ही पोस्ट वाचून देखील लाईक करणार नाही त्याला...............

आमच्या संदीपमामाला विचारा.

आठवणीतले रावसाहेबदादा

रावसाहेब दादा बाबुराव  पवार. शिरूर तालुक्याचा पहिला भूमिपुत्र जो १९६२ साली तालुक्याचा आमदार झाला.  त्यांच्या देखण्या रूपाच्या बाबतीत सांगायचं झालं तर आजच्या घडीला टॉल्लिवूड च्या कुठल्याही अभिनेत्याला लाजवेल असा रांगडा मर्द गडी. सदरा,धोतर टोपी अन पिळदार मिश्या असा त्यांचा पोशाख .स्वभावात माधुर्य एवढं की प्रत्येक मित्राला, पाहुण्याला अस वाटणार की दादा फक्त आपल्याशीच अगदी मनमोकळे होऊन बोलतात. 

पोलिस खात्यात नोकरी करून तालुक्याचा आमदार होताना आणि त्यानंतरही सहकाराच जाळं विणलं.पंचायत समिती सारख्या स्थानिक स्वराज्य संस्था असतील किंवा बाजार समिती सारख्या सहकारी संस्था असोत दादा त्या संस्थांचे बळकटकरणासाठी अग्रेसर होते. त्यातूनच शिरूर तालुका खरेदी विक्री संघाची स्थापना दादांनी केली. एव्हढंच न्हवे तर आज रोजी तालुक्याचा राजकीय केंद्रबिंदू असलेला घोडगंगा सहकारी साखर कारखाना याची स्थापना करण्यात दादांचाच पुढाकार होता. ते स्वतः फक्त आमदार होऊन थांबले नाहीत तर आपल्या तालमीत वाढलेले पोपटराव कोकरे व पोपटराव  गावडे यांना देखील आमदार बनवलं. एवढं मोठं आणि अचाट त्यांचं कर्तृत्व.त्यांचं कर्तृत्व आणि नेतृत्व सिध्द करणारी घटना स्वातंत्र्यानंतर घडली.

कोरोना सारख्या विषाणू मुळं आपत्ती काय असते हे माझ्या वयाच्या पोरांनी पहिल्यांदाच पाहिलं.पण याआधी नैसर्गिक आपत्ती येत होत्या.अशीच एक आपत्ती शिरूर तालुक्याची जीवनदायिनी असणाऱ्या भिमा नदीमुळे आजुबाजुच्या प्रदेशावर आली होती.बहुतांशी लोकांना वाटत की पुर म्हणजे १९६२ पण नाही त्या आधी ६ वर्ष म्हणजे १९५६ साली भीमा नदीवर महाभयंकर पुर आला होता त्याच नाव महापाणी त्याबद्दल आज अनेक जण अनभिज्ञ आहेत.पानशेत घटनेपेक्षा त्याची तीव्रता कितीतरी अधिक होती. हे आपल्याला पुढील घटनांवरून लक्षात येईल.आज बागायती आणि ऐश्वर्यसंपन्न दिसणारी नागरगाव, वडगाव, मांडवगण सारखी गाव कित्येक पिढ्या मागं गेली.नागरगाव संपुर्ण पाण्याखाली जाऊन नवीन गाव वसवलं. वडगाव ते मांडवगण लोक होडीने प्रवास करत होते. ऐकुन अतिशयोक्ती वाटेल पण सत्य आहे.एव्हढी भीषण तीव्रता त्या प्रलयाची होती.त्याचा सर्वात जास्त धोका दौंड तालुक्यातील हातवळण गावाला होता.त्याच वेळी चाळीशीतील एक व्यक्ती समोर आली. या प्रलयाची चाहुल लागताच त्यांनी हातवळण गाव स्थलांतरित केलं.आणि फार मोठा  अनर्थ टाळला.त्या व्यक्तीचं नाव होत रावसाहेब बाबुराव पवार. दादांचं हजरजबाबी व्यक्तीमत्वाची झलक त्यांच्या कर्तृत्वातून दिसून येते.त्यांना आपत्ती व्यवस्थापण क्षेत्रातील दादा म्हणण्यास सुद्धा हरकत नसावी.अशा अनेक घटना दादांच्या आयुष्यात घडल्या असतील पण मला माहित असलेली ही एक.

धन्यवाद.

✍️सोनबाराजे तथा हर्षद रमेश हांडे देशमुख 

#क्षत्रियबाणा

समतेचा पुरस्कर्ता वारकरी संप्रदाय

भारतीय राज्यघटनेच्या पंधराव्या कलमानुसार प्रत्येक भारतीय नागरिकाला केवळ धर्म , वंश,जात ,लिंग किंवा जन्म ठिकाण या कारणांमुळे राज्य कोणत्याही नागरिकाविरुद्धा भेदभाव करणार नाही अशी तरतूद करण्यात आली नि भारताला सामाजिक समतेची कायदेशीर देणगी मिळाली.परंतु सामाजिक समतेची खरी सुरुवात वारकरी संप्रदायाच्या माध्यमातून झाल्याचं आपल्या सर्वांना पाहायला मिळतं.शिंपी समाजात जन्म घेतलेले संत नामदेव महाराज यांना अभंगाचे प्रणेते मानलं जातं .समाजातील जातिव्यवस्थे मुळे निर्माण झालेली माणसांमधील दरी त्यांनी ओळखली होती.त्यांना स्वतः याचा फटका बसलेला असणार त्यामुळं संत नामदेव महाराज म्हणतात;

कुत्थळ जागी उगवली तुळशी ।अपवित्र तयेशी म्हणू नये ।

नामा म्हणे आता जातीचा मी शिंपी ।उपमा जातीची देऊ नये।।

संत नामदेव महाराजांनी भारतभ्रमण करून भागवत धर्माची पताका खांद्यावर घेऊन भागवत धर्माचा प्रसार केला तो थेट पंजाब पर्यंत. पंजाब मधील घुमान येथे त्यांचे मंदिर आहे .त्याची कवणे शीख धर्मग्रंथ असलेल्या गुरूग्रंथसहेब यात देखील आहेत. त्याच काळात अत्यंत हीन समजल्या जाणाऱ्या महार समाजात सुद्धा वारकरी संप्रदायातील संत निर्माण झाले त्यात संत चोखा मेळा अग्रगण्य. ते निरक्षर असल्या कारणाने त्यांचे अभंग अनंतभट या व्यक्तीने लिहिले.समाजातील आपल्या स्थानाला उद्देशून संत चोखामेळा म्हणतात ;

ऊस डोंगा परि रस नव्हे डोंगा। नदी ढोंगी परि जळ नव्हे डोंगे ।

चोखा डोंगा परि भाव न्हवे डोंगा ।काय भुललासि वरलिया रंगा।।

 या सर्व उहापोहात त्यांच्या पत्नीने देखील अभंगरचना केली. संत नामदेव आणि संत चोखामेळा हे दोन्ही खालच्या समजल्या जाणाऱ्या जातीत जन्माला येऊन सुद्धा वारकरी संप्रदायाच्या आणि त्यांच्या अभंग रचनेच्या माध्यमातून त्यांना वेगळ्या उंचीवर नेलं.पंढरपूरला भगवान पांडुरंग परमात्म्याचे दर्शन घेण्याअगोदर या दोन्ही संतांचं दर्शन घ्याव लागत यातून आपल्याला वारकरी संप्रदायाची समता लक्षात येते.

वारकरी संप्रदायाचे शिरोमणी आणि अवघ्या मानव जातीचे 'माऊली' कैवल्य साम्राज्य चक्रवर्ती संत ज्ञानदेव महाराज देखील सांगतात 

"जे जे भेटे भूत । ते ते मानिजे भगवंत।"

एव्हढेच नाही तर १६ व्या शतकात होऊन गेलेले संत शेख महम्मद हे मुस्लिम समाजातील संत देखील वारकरी संप्रदायाने स्विकारून आपली सहिष्णुता दाखवली.

संत तुकाराम महाराज म्हणतात " कोणा ही जीवाचा न घडो मत्सर ।वर्म सर्वेश्वर पुजनाचे।।

शककर्ते छत्रपती शिवाजी महाराज यांनी देखील वारकरी संप्रदायाच्या याच समतेच्या वृत्तीचे अनुकरण करत " अठरा वर्ण ,चाऱ्ही जाती यांस आपआपले धर्मा प्रमाणे चालवून त्यांचा संघह करून ठेवावे" असा मनसुबा केला आणि तो तडीस नेला. सतराव्या शतकात अवघ्या अठरा अलुतेदार, बारा बलुतेदार समाजाला छत्रपती शिवाजी महाराजांच्या नेतृत्वाखाली एकत्र करणारा जरीपटका या मराठी मुलखात प्रथम कुणी रोवला असेल तर तो वारकरी संप्रदायाने. 

दरवर्षी तुकाराम बीजेच्या वेळी काही पुरोगामी म्हणवणाऱ्या लोकांकडून ब्राह्मण समाजाला कलंकित करण्यासाठी वावड्या उठवल्या जातात परंतु संत तुकाराम महाराजांच्या वैकुंठगमनानंर तुकाराम महाराजांचा धावा करणारे हे संत निळोबा राय हे ब्राम्हण जातीत जन्म घेणारे होते हे विसरता कामा नये.

अशा प्रकारे ब्राम्हणापासून मुसलमानांपर्यंत सर्वसमावेशक असलेला वारकरी संप्रदाय आपल्याला सर्वप्रथम सामाजिक समतेचा पुरस्कर्ता वाटतो. भगव्या पताकेच्या मागे एकटवलेला वारकरी हा प्रत्येक दुसऱ्या वारकऱ्यास माऊली म्हणुनच संबोधतो.

#रामकृष्णहरी🚩

✍️सोनबाराजे तथा हर्षद रमेश हांडे देशमुख

#क्षत्रियबाणा

घोडगंगेच्या तीरावरून

.आमचा शिरूर तालुका पूर्वेकडे घोड कुकडी तर पश्चिमेकडे भीमा नदी या दोन नद्यांमधला प्रदेश.आज हा भाग पंचतारांकित रांजणगाव एमआयडीसी क्षेत्र तसेच चासकमान डावा कालवा तसेच डिंभा कालव्यामुळे संपन्न झालेला आपल्याला पाहायला मिळतो.प्रत्येक मनुष्य दोन वेळेस सोन्याचा घास खाऊ शकतो एव्हढी आर्थिक सुबत्ता प्रत्येकाकडे आहे.या भागाचा इतिहास समजावा म्हणून आजचा लेख लिहिण्याचा माझा बालिश उपद्व्याप आहे.

शिरूर तालुक्याला इतिहास नेऊन सोडतो आपल्याला थेट  ताम्रपाषणयुगीन कालखंडात.घोडगंगेच्या तीरावर असलेले 'मौजे इनामगाव' हे शेतकऱ्यांच्या आद्य वसाहती पैकी एक.या गावाने ताम्र पाषाण युगातील इतिहास संशोधनाला वेगळं वळण दिलं.  एक दीड वर्षापूर्वी मौजे तळेगाव ढमढेरे येथील एका वाड्यात १३व्या शतकातील शिलालेख सापडला त्यातून हा भाग त्या काळात  पारनेर च्या अख्यात्यारित येत असल्याचे समजले.त्याच दरम्यान  यादव काळात पश्चिम पट्ट्यातील मौजे केंदुर या गावी कान्होराज महाराज पाठक हे संत होऊन गेले.नंतरचा जवळपास ३ शतकांचा इतिहास मला तरी ज्ञात नाही. नंतर येतो मग निजामशाहीचा कालखंड.याच कालखंडात या भागाला विशेष स्थान प्राप्त झाल्याचे दिसून येते. निजामशाहीच्या काळात ५  पिरांची स्थापना झाली. ते पिरसाहब करडे, निर्वी ,न्हावरे ,दहिवडी , पारोडी, उरळगाव या गावांमध्ये आहेत. आपल्या भौगोलिक स्थानामुळे करडे आणि पाबळ या गावांना परगण्याची अथवा तर्फेची गावे होण्याचा मान मिळाला.या सततच्या राजकीय  स्थितंतराच्या काळात या भागाला हाल सोसत असताना आपली धार्मिक ओळख विसरावी लागली अनेक मंदिर याच काळात नामशेष झाली.नंतर हा भाग फर्जंद शहाजीराजे भोसले सरलष्कर यांच्या जहागिरीचा भाग होता.त्याचवेळी या भागाला राजकीय वजन प्राप्त होण्यास सुरुवात झाली.मात्र शककर्ते राजा शिवछत्रपती यांचा कैलासवास होईपर्यंत  या भागाचा राजकीय उल्लेख फारसा आढळत नाही पण मराठेशाहीच्य. इतिहासातील सोनेरी पान असलेल्या सरदार ढमढेरे घराण्यातील बाबाजी ढमढेरे हे राजा शिवछत्रपती यांचे अंग रक्षण करत होते.प्रतापगड मोहीम राबवली जात होती त्यावेळी कान्होजी जेधे यांच्या कुटुंबाची जबाबदारी याच तळेगाव ढमढेरे च्या ढमढेरे कुटुंबावर होती.संत तकोबारायांच्या समकालीन संतोबा पवार नावाचे क्षत्रिय परमार कुळातील एक संत या नागरगावात जन्मले त्यांनी मुळा-मुठा-भीमा संगमावर त्यांची समाधी आहे.'पवारांचे वंशी उजळला दीप ।नरदेहा येऊनी सार्थक केले।।' अशा प्रकारे तुकाराम महाराज याांचे पुुत्र नारायण बुआ देहुकर यांनी त्यांचं वर्णन केलेलं आहे. पुढे छ्त्रपती संभाजी महाराजांच्या कालखंडात इ. स.१८४-८५ च्या दरम्यान मराठा सैन्याने या भागातील मुघल सैन्यावर हल्ला करून त्यांची पळता भुई थोडी केली होती.या दरम्यान अनेकदा समोरासमोर येऊन लढाई झाल्याचे उल्लेख आपल्याला पाहायला मिळतात. छत्रपती संभाजी महाराज यांना कैद केल्यानंतर पेडगावतील बहादूरगड पासून ते तुळापूर पर्यंतचे हाल आणि औरंगजेबाचे क्रौर्य याच मातीने पाहिले आणि ते पचवले. स्वराज्याच्या दुसऱ्या छत्रपतींना अग्निसंस्कार देखील याच मातीत मिळालेहे या भूमीच दुर्भाग्य !नंतरच्या काळातला इतिहास आपल्याला स्पष्ट पणे वाचायला मिळतो तो केवळ त्या घटनेच्या मागोव्यामूळे कारण दस्तुरखुद्द आलमगीर औरंगजेब या भागात वस्ती करत होता. संभाजी महाराजांच्या मृत्यूनंतर तो तांदळी - इनामगाव - शिरसगाव - निर्वी - न्हावरा- उराळगाव- दहिवडी या मार्गे दोनदा मार्गस्थ झाला. याच काळात करडे परगण्यातील मौजे शिरूर या गावात संत निळोबा राय होऊन गेले.पण हा भाग अजूनही स्वराज्यात न्हवता शंभूपुत्र शाहू महाराजांच्या काळात हा भाग मराठेशाहीत आला. बाळाजी विश्वनाथ पेशवे यांना हा भाग जहागीर म्हणून देण्यात आला होता. पेशव्यांनी आपले बस्तान पुण्याला मांडल्यानंतर या भागावर पेशव्यांचे लक्ष अधिक झाले हा भाग पेशव्यांच्या अगदी जिव्हाळ्याचा होता.या प्रदेशाचा न्याय , महसूल देवस्थान आदी कामे करण्यात पेशव्यांना हुरूप येई. मराठा सैन्यात लष्कर भरती देखील याच भागातून होई.

त्याच फळ म्हणून या भागातील  अनेक अस्सल क्षत्रिय घराण्याच्या तलवारी अधिक तळपू लागल्या.त्यात तळेगाव च्या ढमढेरे घराण्याचं नाव अग्रक्रमाने घ्यावे लागेल बाबाजी ढमढेरे पासून जयसिंगराव ढमढेरे पर्यंत असंख्य वीर या ढमढेरे घराण्याने मराठी दौलतीला दिले. साताऱ्यातील  अपशींगे  मिलिटरी या गावातून जसा सैनिक जन्माला येतो तसा तळेगावात एकेकाळी वीर जन्माला येत होते.त्यापैकी नारायणराव ढमढेरे या सरदारांनी अनेक गावचे मोकासे मिळवले. मुखईच्या बाळोजी पलांडे इनामदार यांनी लाल किल्ल्याची किल्लेदारी केली.त्यांच्या मुखई या गावी त्यांना शाहू महाराजांनी इनाम दिलेला आहे. रांजणगाव चे संताजी रणदिवे पाटील हे पानिपतच्या तिसऱ्या युध्दात भाऊसाहेबांच्या सैन्यात होते.त्याचबरोबर आलेगावचे वाघचौरे, न्हावऱ्याचे निंबाळकर, निर्विचे सोनवणे ,मांडवगणचे फराटे , वडगावचे शेलार , शिरसगाव चे कदम , पिंपळयाचे धुमाळ यांनी देखील आपल्या तलवारीची धार दुष्मनाना दाखवली होती.त्यात मलठणच्या पवारांनी विशेष पराक्रम करून मध्यप्रदेशात आपलं स्वतंत्र अस्तित्व निर्माण केलं.इनामगाव येथील मालजी माचाले यांना देखील मोकासा होता. पेशवाईच्या काळात अनेक मंदिरांचा जिर्णोद्धार झाला त्यात शिरूरचे रामलिंग, न्हावरा येतील मल्लिकार्जुन , कारेगवचा कारेश्र्वर यांचा समावेश होतो. थोरल्या बाजीराव पेशव्यांनी केन्दुर व पाबाळ ही दोन गाव मस्तानीला जहागीर म्हणून दिली होती.त्याच पाबळला मस्तानीची समाधी आहे.मौजे आलेगाव पागा हे पेशव्यांच्या गृहकलहाचे साक्षी आहे. रांजणगाव गणपती येथील महागणपतीच्या मंदिराचा जिर्णोद्धार देखील पेशव्यांनीच केला.मराठेशाहीच्या अस्ताला कारणीभूत ठरलेली भीमा कोरेगाव येथील ऐतिहासिक लढाईला देखील हीच भूमी साक्ष आहे. 

इंग्रज काळात  रघुजी भांगरे या कोळी युवकाने घोडनदी गावात इंग्रज अधिकाऱ्याच्या खून केला. सावकारकीला कंटाळून पेटून उठेलेल्या शेतकऱ्यांनी इ. स.१८७५ साली जगाला दखल घ्यायला लावणारे दख्खनचे दंगे याच शिरूर तालुक्यातील करडे गावात सुरू झाले त्याच लोण संपूर्ण दक्खन प्रांतात पसरलं.

लोककला विश्वात सुद्धा विठाबाई नारायणगावकर, जगताप पाटील पिंपळे कर यांनी आपला वेगळा ठसा उमटवला आहे.अशा प्रकारचं आमच्या तालुक्याच्या पूर्वजांचा पराक्रम आणि कर्तृत्व आहे ते अबाधित राखण्याची जबाबदारी आमच्या तालुक्यातील तरुणांवर आहे.

धन्यवाद🙏

©सोनबाराजे तथा हर्षद रमेश हांडे देशमुख

टीप :- यामध्ये काही चुका अथवा दुरुस्ती असल्यास अवश्य कळवा.

३१ डिसेंबरच्या रात्री

तो दिवस होता ३१ डिसेंबरचा दिवस म्हणणण्यापेक्षा रात्र म्हणलेली बरी !!तर रात्र ,तीच  नियोजन काही ठरलं न्हवतं पण काहीतरी करायच हे निश्चित होतं कारण आमचं पुण्यातलं पहिलच वर्ष होतं त्यामुळं उत्सुकता शिगेला पोहोचली होती!त्या दिवशी मी आणि सुहास जरा लवकरच रुमवर आलो !रोजच्यासारखाच दिवस होता !विशेष काही घडतच न्हवतं !तरी आमची (सुहास,मंग्या,बोक्या ,माऊली नि मी ) पुण्यातल्या MPSC शांघायच्या शेजारी होती! त्यामुळं तिथ राहण्याचा सुद्धा एक वेगळाच थरार होता त्याबरोबर ऐतिहासिक आंबिल ओढ्याचा सहवास तो तर वेगळाच!  त्याचा गंध थेट आमच्या खोलीपर्यंत यायचा.तिथं पाणी वेळेवर येत नसे म्हणुन टाकीत वरून पाईप टाकुन पाणी भरावं लागत होत.एकसलग तीन खोल्या अशी त्या सदविकेची रचना होती आत प्रवेश केला तरी तिसऱ्या खोली तील दृश्य दिसत असे.त्या दिवशी सुद्धा आम्ही पाईप टाकित टाकला होता.बघता बघता संध्याकाळ झाली. पाऊणेआठ वाजता जेवण करायला गेलो कारण लवकर गेल्या की चपात्या गरम असायच्या आणि तो दिवसही वेगळा.जेवण करून तसंच हा नाय हा नाय करत आम्ही तसंच FC Road ला गेलो.निर्णय होत न्हवता कारण आम्ही पाच जण होतो नि मोटारसायकली दोनच ,१ जण जास्त होत होता तरी आम्ही डेरिंग करून पोलीसांना न घाबरता पोलिस आपल्याला काय करणार आहेत या अविर्भावात आम्ही  कुणीतरी सांगितलं होत की तिथ डॉल्बी लाऊन नाचतात म्हणुन !पण तिथ गेल्यावर वेगळीच परिस्थिती होती ,येशु ख्रिस्तांचे सगळे भाविक भक्त तिथ गोळा झाले होते त्यात भावी कुटुंब असलेल्यांचा जास्त सहभाग होता.आम्ही भारतीय संस्कृतीचे रक्षणकर्ते म्हणुन त्यांपासुन जरा लांबच आणि त्यात भिकारी या व्यवसाय क्षेत्रात मोडणारी लहान बालकांपासुन तर अजुनच लांब पण चमकणारी हिरवळ देखील तिथं जास्त होती ,फुगेवाल्यांची रेलचेल होती मध्येच आमच्या सारखे कॉलेजकुमार तोंडात भोंगा वाजवत फिरत होते तशी हळुहळु गर्दी होत चालली होती.आम्हाला तिथुन निघावसं वाटत होतं पण तेव्हढ्यात आमच्या लक्षात आलं की आपल्या जुन्या वर्गमैत्रिणी याच परिसरात राहतात त्यांच भेट कम दर्शन होण्याची शक्यता होती. पण आमच्या नशिबानी आम्हाला गणपती आणि दहिहंडी अशा दोन्ही वेळी हुलकावणी दिली होती परंतु त्या दोघी तथाकथित आधुनिक विचारांच्या असल्यामुळं आज दर्शन होण्याची शंका बळावली होती.त्यामुळं आम्ही आमच्या दुचाक्या  कॅफे गुडलकच्या अगदी समोर जिथे मुलींचे टॉप ५०/- रू.प्रतिनग मिळतात त्याच्या बाहेर लावल्या नि पर्यटनाला निघालो रुपाली ,वैशाली करत ‍FC College च्या मुख्यदरवाजाशी पोहोचलो तिथं एस.पी.कॉलेजच्या विद्यार्थ्यांचा चमु नृत्य करत होता.ते पाहुन आम्ही पुढच्या आडवाटंनं जंगली महाराज रस्त्यावर गेलो पण तिथं सुद्घा काहीही दिसलं नाही (इथं काहीही चा अर्थ कुणीही असा घ्यावा) आमच्या मंग्या बोक्याचा हिरमुड झाला ,त्यात बोक्या आणखी थांबायला तयारच न्हवता(नेहमीप्रमाणे).कर्वेनगरला डॉल्बी असतो हे आता आम्हाला नवीन कळलं त्यामुळं आम्ही आमचा मोर्चा तिकडं वळवला.मंग्या आणि बोक्या परत खोलीवर गेले.प्रभात रोडनी जायचा विचार होता पण गर्दी पाहून कर्वे रस्त्याची वाट धरली आणि व्हायच न्हवतं तेच घडलं .खंडोजीबाबा चौकात आमच्या समोर पोलिस उभे राहिले त्या वेळेस कदाचित ११ वाजले होते ,आमच्या कपड्यांचा ग्रामीण बाज अन् हिरवळीकडे बघणारी आमची गावरान नजर त्यावेळेस आम्हाला बेवडं सिद्ध करत होती.त्यांनी आमची गाडी बाजुला घ्यायला लावली नि लायसन्स मागितलं नेहमी प्रमाणे आम्ही ते रुमवरच ठेवलं होत.आम्ही फोटो दाखवण्याचा प्रयत्न केला तर ते म्हणाले फोटो चालत नाही .हे ऐकुन आमचे मित्र माऊली कोकडे यांच्यातला भावी अधिकारी तथा स्पर्धा परिक्षा विद्यार्थी जागा झाला नि पोलीस मामांनाच कायदा शिकवु लागला .त्यामुळे पोलीस शिपाई अधिकच भडकले त्यांनी आमच्या कडे १७०० रू पावती मागितली आमची अक्कल तिथेच बंद पडली.माऊल्याचा अतिशहाणपणा नेहमीप्रमाणेच चांगलाच नडला होता काय कराव ते सुचत न्हवतं तेव्हढ्यात आमच्या न्हावरे  गावातल्या API साहेबांची आठवण झाली पण त्यांचा मोबाईल नंबरच माहित न्हवता मग आम्ही त्यांच्या फेसबुक खात्यावरून त्यांचा नंबर घेतला ,करू का नको करू का नको असं करत एकदाचा त्यांना फोन लावला त्यांनीही लगेच आमचा फोन उचलला हे महत्वाचे !त्यांच बोलण त्या पोलीस शिपायाशी करूनदिल तरी पण ते ऐकत न्हवते.त्यांनी बळेच १२ वाजेपर्यंत ताणुन धरलं कारण १२ वाजल्या पासुन हेल्मेट सक्ती होती .आमचं Happy New Year तिथच साजरं झालं .परत हेल्मेटचा दंड भरावा लागला.असं निराश मन घेऊन आम्ही तिघं (सुहास,माऊल्या नि मी) रुमवर पोचलो .तर तिथं आणखी मोठं दिव्य पार करायच होत.पाण्याचा नळ बंद करताच आम्ही निघुन गेलो होतो त्यामुळं पाणी टाकीच्या बाहेर येऊन पुर्ण तीन खोल्यांत गच्च भरलं होत आमच्या गाद्या भिजल्या होत्या दप्तर ,वह्या पाण्यात पोहत होत्या ,नशिब म्हणुन लॅपटाॅप उंचावर ठेवला होता म्हणुन बचावला .मंग्या आणि बोक्या पाणी बाजुला करत होते.कशीबशी रूम स्वच्छ झाली होती.पण झोपायचा यक्ष प्रश्न आमच्या समोर होता.निमओल्या चादरी आम्ही अंथरूण म्हणुन टाकल्या होत्या.तसच रात्री कुडकुडत आम्हाला झोपाव लागलं याचा परिणाम दुसऱ्या दिवशी अंगाात कणकण भरली.३१ डिसेंबर होऊन दोन दिवस झाले तरी त्या दिवसाचा हँगआऊट उतरला न्हवता

टीप:फोटो त्यारात्रीचा अर्थात ३१ डिसेंबर २०१८ चा फ.म.रोडवरची आहे

ताक.-त्या दोघी फक्त काल्पनिक आहेत.

--सोनबाराजे तथा हर्षद रमेश हांडे देशमुख