घोडगंगेच्या तीरावरून

.आमचा शिरूर तालुका पूर्वेकडे घोड कुकडी तर पश्चिमेकडे भीमा नदी या दोन नद्यांमधला प्रदेश.आज हा भाग पंचतारांकित रांजणगाव एमआयडीसी क्षेत्र तसेच चासकमान डावा कालवा तसेच डिंभा कालव्यामुळे संपन्न झालेला आपल्याला पाहायला मिळतो.प्रत्येक मनुष्य दोन वेळेस सोन्याचा घास खाऊ शकतो एव्हढी आर्थिक सुबत्ता प्रत्येकाकडे आहे.या भागाचा इतिहास समजावा म्हणून आजचा लेख लिहिण्याचा माझा बालिश उपद्व्याप आहे.

शिरूर तालुक्याला इतिहास नेऊन सोडतो आपल्याला थेट  ताम्रपाषणयुगीन कालखंडात.घोडगंगेच्या तीरावर असलेले 'मौजे इनामगाव' हे शेतकऱ्यांच्या आद्य वसाहती पैकी एक.या गावाने ताम्र पाषाण युगातील इतिहास संशोधनाला वेगळं वळण दिलं.  एक दीड वर्षापूर्वी मौजे तळेगाव ढमढेरे येथील एका वाड्यात १३व्या शतकातील शिलालेख सापडला त्यातून हा भाग त्या काळात  पारनेर च्या अख्यात्यारित येत असल्याचे समजले.त्याच दरम्यान  यादव काळात पश्चिम पट्ट्यातील मौजे केंदुर या गावी कान्होराज महाराज पाठक हे संत होऊन गेले.नंतरचा जवळपास ३ शतकांचा इतिहास मला तरी ज्ञात नाही. नंतर येतो मग निजामशाहीचा कालखंड.याच कालखंडात या भागाला विशेष स्थान प्राप्त झाल्याचे दिसून येते. निजामशाहीच्या काळात ५  पिरांची स्थापना झाली. ते पिरसाहब करडे, निर्वी ,न्हावरे ,दहिवडी , पारोडी, उरळगाव या गावांमध्ये आहेत. आपल्या भौगोलिक स्थानामुळे करडे आणि पाबळ या गावांना परगण्याची अथवा तर्फेची गावे होण्याचा मान मिळाला.या सततच्या राजकीय  स्थितंतराच्या काळात या भागाला हाल सोसत असताना आपली धार्मिक ओळख विसरावी लागली अनेक मंदिर याच काळात नामशेष झाली.नंतर हा भाग फर्जंद शहाजीराजे भोसले सरलष्कर यांच्या जहागिरीचा भाग होता.त्याचवेळी या भागाला राजकीय वजन प्राप्त होण्यास सुरुवात झाली.मात्र शककर्ते राजा शिवछत्रपती यांचा कैलासवास होईपर्यंत  या भागाचा राजकीय उल्लेख फारसा आढळत नाही पण मराठेशाहीच्य. इतिहासातील सोनेरी पान असलेल्या सरदार ढमढेरे घराण्यातील बाबाजी ढमढेरे हे राजा शिवछत्रपती यांचे अंग रक्षण करत होते.प्रतापगड मोहीम राबवली जात होती त्यावेळी कान्होजी जेधे यांच्या कुटुंबाची जबाबदारी याच तळेगाव ढमढेरे च्या ढमढेरे कुटुंबावर होती.संत तकोबारायांच्या समकालीन संतोबा पवार नावाचे क्षत्रिय परमार कुळातील एक संत या नागरगावात जन्मले त्यांनी मुळा-मुठा-भीमा संगमावर त्यांची समाधी आहे.'पवारांचे वंशी उजळला दीप ।नरदेहा येऊनी सार्थक केले।।' अशा प्रकारे तुकाराम महाराज याांचे पुुत्र नारायण बुआ देहुकर यांनी त्यांचं वर्णन केलेलं आहे. पुढे छ्त्रपती संभाजी महाराजांच्या कालखंडात इ. स.१८४-८५ च्या दरम्यान मराठा सैन्याने या भागातील मुघल सैन्यावर हल्ला करून त्यांची पळता भुई थोडी केली होती.या दरम्यान अनेकदा समोरासमोर येऊन लढाई झाल्याचे उल्लेख आपल्याला पाहायला मिळतात. छत्रपती संभाजी महाराज यांना कैद केल्यानंतर पेडगावतील बहादूरगड पासून ते तुळापूर पर्यंतचे हाल आणि औरंगजेबाचे क्रौर्य याच मातीने पाहिले आणि ते पचवले. स्वराज्याच्या दुसऱ्या छत्रपतींना अग्निसंस्कार देखील याच मातीत मिळालेहे या भूमीच दुर्भाग्य !नंतरच्या काळातला इतिहास आपल्याला स्पष्ट पणे वाचायला मिळतो तो केवळ त्या घटनेच्या मागोव्यामूळे कारण दस्तुरखुद्द आलमगीर औरंगजेब या भागात वस्ती करत होता. संभाजी महाराजांच्या मृत्यूनंतर तो तांदळी - इनामगाव - शिरसगाव - निर्वी - न्हावरा- उराळगाव- दहिवडी या मार्गे दोनदा मार्गस्थ झाला. याच काळात करडे परगण्यातील मौजे शिरूर या गावात संत निळोबा राय होऊन गेले.पण हा भाग अजूनही स्वराज्यात न्हवता शंभूपुत्र शाहू महाराजांच्या काळात हा भाग मराठेशाहीत आला. बाळाजी विश्वनाथ पेशवे यांना हा भाग जहागीर म्हणून देण्यात आला होता. पेशव्यांनी आपले बस्तान पुण्याला मांडल्यानंतर या भागावर पेशव्यांचे लक्ष अधिक झाले हा भाग पेशव्यांच्या अगदी जिव्हाळ्याचा होता.या प्रदेशाचा न्याय , महसूल देवस्थान आदी कामे करण्यात पेशव्यांना हुरूप येई. मराठा सैन्यात लष्कर भरती देखील याच भागातून होई.

त्याच फळ म्हणून या भागातील  अनेक अस्सल क्षत्रिय घराण्याच्या तलवारी अधिक तळपू लागल्या.त्यात तळेगाव च्या ढमढेरे घराण्याचं नाव अग्रक्रमाने घ्यावे लागेल बाबाजी ढमढेरे पासून जयसिंगराव ढमढेरे पर्यंत असंख्य वीर या ढमढेरे घराण्याने मराठी दौलतीला दिले. साताऱ्यातील  अपशींगे  मिलिटरी या गावातून जसा सैनिक जन्माला येतो तसा तळेगावात एकेकाळी वीर जन्माला येत होते.त्यापैकी नारायणराव ढमढेरे या सरदारांनी अनेक गावचे मोकासे मिळवले. मुखईच्या बाळोजी पलांडे इनामदार यांनी लाल किल्ल्याची किल्लेदारी केली.त्यांच्या मुखई या गावी त्यांना शाहू महाराजांनी इनाम दिलेला आहे. रांजणगाव चे संताजी रणदिवे पाटील हे पानिपतच्या तिसऱ्या युध्दात भाऊसाहेबांच्या सैन्यात होते.त्याचबरोबर आलेगावचे वाघचौरे, न्हावऱ्याचे निंबाळकर, निर्विचे सोनवणे ,मांडवगणचे फराटे , वडगावचे शेलार , शिरसगाव चे कदम , पिंपळयाचे धुमाळ यांनी देखील आपल्या तलवारीची धार दुष्मनाना दाखवली होती.त्यात मलठणच्या पवारांनी विशेष पराक्रम करून मध्यप्रदेशात आपलं स्वतंत्र अस्तित्व निर्माण केलं.इनामगाव येथील मालजी माचाले यांना देखील मोकासा होता. पेशवाईच्या काळात अनेक मंदिरांचा जिर्णोद्धार झाला त्यात शिरूरचे रामलिंग, न्हावरा येतील मल्लिकार्जुन , कारेगवचा कारेश्र्वर यांचा समावेश होतो. थोरल्या बाजीराव पेशव्यांनी केन्दुर व पाबाळ ही दोन गाव मस्तानीला जहागीर म्हणून दिली होती.त्याच पाबळला मस्तानीची समाधी आहे.मौजे आलेगाव पागा हे पेशव्यांच्या गृहकलहाचे साक्षी आहे. रांजणगाव गणपती येथील महागणपतीच्या मंदिराचा जिर्णोद्धार देखील पेशव्यांनीच केला.मराठेशाहीच्या अस्ताला कारणीभूत ठरलेली भीमा कोरेगाव येथील ऐतिहासिक लढाईला देखील हीच भूमी साक्ष आहे. 

इंग्रज काळात  रघुजी भांगरे या कोळी युवकाने घोडनदी गावात इंग्रज अधिकाऱ्याच्या खून केला. सावकारकीला कंटाळून पेटून उठेलेल्या शेतकऱ्यांनी इ. स.१८७५ साली जगाला दखल घ्यायला लावणारे दख्खनचे दंगे याच शिरूर तालुक्यातील करडे गावात सुरू झाले त्याच लोण संपूर्ण दक्खन प्रांतात पसरलं.

लोककला विश्वात सुद्धा विठाबाई नारायणगावकर, जगताप पाटील पिंपळे कर यांनी आपला वेगळा ठसा उमटवला आहे.अशा प्रकारचं आमच्या तालुक्याच्या पूर्वजांचा पराक्रम आणि कर्तृत्व आहे ते अबाधित राखण्याची जबाबदारी आमच्या तालुक्यातील तरुणांवर आहे.

धन्यवाद🙏

©सोनबाराजे तथा हर्षद रमेश हांडे देशमुख

टीप :- यामध्ये काही चुका अथवा दुरुस्ती असल्यास अवश्य कळवा.

३१ डिसेंबरच्या रात्री

तो दिवस होता ३१ डिसेंबरचा दिवस म्हणणण्यापेक्षा रात्र म्हणलेली बरी !!तर रात्र ,तीच  नियोजन काही ठरलं न्हवतं पण काहीतरी करायच हे निश्चित होतं कारण आमचं पुण्यातलं पहिलच वर्ष होतं त्यामुळं उत्सुकता शिगेला पोहोचली होती!त्या दिवशी मी आणि सुहास जरा लवकरच रुमवर आलो !रोजच्यासारखाच दिवस होता !विशेष काही घडतच न्हवतं !तरी आमची (सुहास,मंग्या,बोक्या ,माऊली नि मी ) पुण्यातल्या MPSC शांघायच्या शेजारी होती! त्यामुळं तिथ राहण्याचा सुद्धा एक वेगळाच थरार होता त्याबरोबर ऐतिहासिक आंबिल ओढ्याचा सहवास तो तर वेगळाच!  त्याचा गंध थेट आमच्या खोलीपर्यंत यायचा.तिथं पाणी वेळेवर येत नसे म्हणुन टाकीत वरून पाईप टाकुन पाणी भरावं लागत होत.एकसलग तीन खोल्या अशी त्या सदविकेची रचना होती आत प्रवेश केला तरी तिसऱ्या खोली तील दृश्य दिसत असे.त्या दिवशी सुद्धा आम्ही पाईप टाकित टाकला होता.बघता बघता संध्याकाळ झाली. पाऊणेआठ वाजता जेवण करायला गेलो कारण लवकर गेल्या की चपात्या गरम असायच्या आणि तो दिवसही वेगळा.जेवण करून तसंच हा नाय हा नाय करत आम्ही तसंच FC Road ला गेलो.निर्णय होत न्हवता कारण आम्ही पाच जण होतो नि मोटारसायकली दोनच ,१ जण जास्त होत होता तरी आम्ही डेरिंग करून पोलीसांना न घाबरता पोलिस आपल्याला काय करणार आहेत या अविर्भावात आम्ही  कुणीतरी सांगितलं होत की तिथ डॉल्बी लाऊन नाचतात म्हणुन !पण तिथ गेल्यावर वेगळीच परिस्थिती होती ,येशु ख्रिस्तांचे सगळे भाविक भक्त तिथ गोळा झाले होते त्यात भावी कुटुंब असलेल्यांचा जास्त सहभाग होता.आम्ही भारतीय संस्कृतीचे रक्षणकर्ते म्हणुन त्यांपासुन जरा लांबच आणि त्यात भिकारी या व्यवसाय क्षेत्रात मोडणारी लहान बालकांपासुन तर अजुनच लांब पण चमकणारी हिरवळ देखील तिथं जास्त होती ,फुगेवाल्यांची रेलचेल होती मध्येच आमच्या सारखे कॉलेजकुमार तोंडात भोंगा वाजवत फिरत होते तशी हळुहळु गर्दी होत चालली होती.आम्हाला तिथुन निघावसं वाटत होतं पण तेव्हढ्यात आमच्या लक्षात आलं की आपल्या जुन्या वर्गमैत्रिणी याच परिसरात राहतात त्यांच भेट कम दर्शन होण्याची शक्यता होती. पण आमच्या नशिबानी आम्हाला गणपती आणि दहिहंडी अशा दोन्ही वेळी हुलकावणी दिली होती परंतु त्या दोघी तथाकथित आधुनिक विचारांच्या असल्यामुळं आज दर्शन होण्याची शंका बळावली होती.त्यामुळं आम्ही आमच्या दुचाक्या  कॅफे गुडलकच्या अगदी समोर जिथे मुलींचे टॉप ५०/- रू.प्रतिनग मिळतात त्याच्या बाहेर लावल्या नि पर्यटनाला निघालो रुपाली ,वैशाली करत ‍FC College च्या मुख्यदरवाजाशी पोहोचलो तिथं एस.पी.कॉलेजच्या विद्यार्थ्यांचा चमु नृत्य करत होता.ते पाहुन आम्ही पुढच्या आडवाटंनं जंगली महाराज रस्त्यावर गेलो पण तिथं सुद्घा काहीही दिसलं नाही (इथं काहीही चा अर्थ कुणीही असा घ्यावा) आमच्या मंग्या बोक्याचा हिरमुड झाला ,त्यात बोक्या आणखी थांबायला तयारच न्हवता(नेहमीप्रमाणे).कर्वेनगरला डॉल्बी असतो हे आता आम्हाला नवीन कळलं त्यामुळं आम्ही आमचा मोर्चा तिकडं वळवला.मंग्या आणि बोक्या परत खोलीवर गेले.प्रभात रोडनी जायचा विचार होता पण गर्दी पाहून कर्वे रस्त्याची वाट धरली आणि व्हायच न्हवतं तेच घडलं .खंडोजीबाबा चौकात आमच्या समोर पोलिस उभे राहिले त्या वेळेस कदाचित ११ वाजले होते ,आमच्या कपड्यांचा ग्रामीण बाज अन् हिरवळीकडे बघणारी आमची गावरान नजर त्यावेळेस आम्हाला बेवडं सिद्ध करत होती.त्यांनी आमची गाडी बाजुला घ्यायला लावली नि लायसन्स मागितलं नेहमी प्रमाणे आम्ही ते रुमवरच ठेवलं होत.आम्ही फोटो दाखवण्याचा प्रयत्न केला तर ते म्हणाले फोटो चालत नाही .हे ऐकुन आमचे मित्र माऊली कोकडे यांच्यातला भावी अधिकारी तथा स्पर्धा परिक्षा विद्यार्थी जागा झाला नि पोलीस मामांनाच कायदा शिकवु लागला .त्यामुळे पोलीस शिपाई अधिकच भडकले त्यांनी आमच्या कडे १७०० रू पावती मागितली आमची अक्कल तिथेच बंद पडली.माऊल्याचा अतिशहाणपणा नेहमीप्रमाणेच चांगलाच नडला होता काय कराव ते सुचत न्हवतं तेव्हढ्यात आमच्या न्हावरे  गावातल्या API साहेबांची आठवण झाली पण त्यांचा मोबाईल नंबरच माहित न्हवता मग आम्ही त्यांच्या फेसबुक खात्यावरून त्यांचा नंबर घेतला ,करू का नको करू का नको असं करत एकदाचा त्यांना फोन लावला त्यांनीही लगेच आमचा फोन उचलला हे महत्वाचे !त्यांच बोलण त्या पोलीस शिपायाशी करूनदिल तरी पण ते ऐकत न्हवते.त्यांनी बळेच १२ वाजेपर्यंत ताणुन धरलं कारण १२ वाजल्या पासुन हेल्मेट सक्ती होती .आमचं Happy New Year तिथच साजरं झालं .परत हेल्मेटचा दंड भरावा लागला.असं निराश मन घेऊन आम्ही तिघं (सुहास,माऊल्या नि मी) रुमवर पोचलो .तर तिथं आणखी मोठं दिव्य पार करायच होत.पाण्याचा नळ बंद करताच आम्ही निघुन गेलो होतो त्यामुळं पाणी टाकीच्या बाहेर येऊन पुर्ण तीन खोल्यांत गच्च भरलं होत आमच्या गाद्या भिजल्या होत्या दप्तर ,वह्या पाण्यात पोहत होत्या ,नशिब म्हणुन लॅपटाॅप उंचावर ठेवला होता म्हणुन बचावला .मंग्या आणि बोक्या पाणी बाजुला करत होते.कशीबशी रूम स्वच्छ झाली होती.पण झोपायचा यक्ष प्रश्न आमच्या समोर होता.निमओल्या चादरी आम्ही अंथरूण म्हणुन टाकल्या होत्या.तसच रात्री कुडकुडत आम्हाला झोपाव लागलं याचा परिणाम दुसऱ्या दिवशी अंगाात कणकण भरली.३१ डिसेंबर होऊन दोन दिवस झाले तरी त्या दिवसाचा हँगआऊट उतरला न्हवता

टीप:फोटो त्यारात्रीचा अर्थात ३१ डिसेंबर २०१८ चा फ.म.रोडवरची आहे

ताक.-त्या दोघी फक्त काल्पनिक आहेत.

--सोनबाराजे तथा हर्षद रमेश हांडे देशमुख

निंबाळकर पाटलांची हकिकत

पाटीलकी.....

राजेभोसले घराण्याने सुद्धा छत्रपती झाल्यानंतर देखील अभिमानानं चालवलेलं वतन,यावरूनच आपल्याला पाटील या शब्दाचा आवाका लक्षात येतो आजच्या महाराष्ट्राच्या राजकारणात देखील महाराष्ट्रात विधानसभा अस्तित्वात आल्यानंतर सुद्धा पाटलांचीच ‘दादा’गिरी असल्याचे लक्षात येते.महादजी बाबा शिंदे पाटील अलिजाबहाद्दर यांना 'हिंदुस्थानचे पाटील' म्हणून गौरवण्यात येते. .इंदुरीकर महाराज आपल्या कीर्तनांमधून पाटील या शब्दाची जादू दाखवून देतात एवढा हा आपल्या समाजातील जिव्हाळयाचा शब्द. समाजमाध्यमांवर आणि लग्नपत्रिकेत पाटील शब्दाचीच रेलचेल दिसून येते . आज देखील प्रत्येक जण स्वतःला पाटील म्हणून घेऊ इच्छितो .कारण पाटील या शब्दाला इतिहासच फार मोठा आहे .सरकार आणि सामान्य रयतेमधील दुआ म्हणजे पाटील . गावाच्या मिरासदारांपैकी प्रमुख अथवा वरिष्ठ घराण्याला पाटीलकीचा बहुमान मिळत असे . काही गावांमध्ये एक पेक्षा अधिक पाटीलकीच्या तक्षिमा असत तेव्हा पाटीलकीच्या मानाच्या वाटण्या होत असत.होळीची पोळी,पोळ्याचा बैल , लग्नाची वाटी ,मांडव टिळा ,दसऱ्याचा मान ,पासोडी ,राबता महार, चांभाराकडून जोडे,तेल्याकडून तेल, देवाकडे बकरे पडतात त्याची मुंढी अशा प्रकारचे मान गावाच्या पाटलांना असत ,प्रत्येक गावानुसार पाटलाचा मानपानात थोडा फार फरक होत असे. मौजे रांजणगाव सांडस तर्फ कर्डे ,येथे रणदिवे पाटील बंधूंमध्ये पाटीलकीच्या वडिलपणावरून वाद होऊन थेट पेशव्याच्या दरबारात गेल्याचे आपल्याला पाहायला मिळते. यात आपली सत्यता सिद्ध करण्यासाठी दिव्य करावे लागले होते . अनेक मजहरांमध्ये अनेकदा साक्षीदार म्हणून विविध गावाचे पाटील व कुलकर्णी आपल्याला पाहायला मिळतात. त्यात पाटलाची निशाणी नांगर असल्याचे आपल्याला दिसते. इंग्रजी अंमल सुरु झाल्यापासून पाटीलकीच्या कामात विभागणी होऊन पाटलांचे दोन प्रकार झाल्याचे आपल्याला दिसते १ मुलकी पाटील २ कामगार पाटील .कामगार पाटलालाच पुढे पोलीस पाटील म्हंटले गेले आहे.

आमच्या मौजे आंबळे गावात पाटीलकीच्या दोन तक्षिमा होत्या १ बेंद्रे पाटील २ निंबाळकर पाटील . यातले राजेनिंबाळकर पाटील हे शिवपूर्वकाळापासून पाटीलकी करत होते. बेंद्रे पाटलाअगोदर घुमरे पाटील मौजे आंबळे गावाचे निम्मे मुकादम होते . पण १९व्या शतकाच्या उत्तरार्धात इतिहासाला आजही अपरिचित असलेल्या आंबल्यातील राजे निंबाळकर घराण्याच्या वंशाला दिवा राहिला नाही. म्हणून त्यांच्या घरातील एका जुन्या स्त्रीने त्यांच्याच भावकीतील कोल्हापूरच्या सरलष्कर निंबाळकर खर्डेकरांचे नजीकचे भाऊबंद असलेले मौजे दानोळीच्या बाळासाहेब निंबाळकर खर्डेकर यांना पाचारण केले.बाळासाहेब त्यावेळेस हयात न्हवते मात्र त्यांची तीन मूलं कृष्णराव , गणपतराव ,दत्तोबा हे तीन बंधू आंबाळ्याला आले.वडीलपणामुळं थोरले कृष्णराव यांच्याकडं पाटिलकीची जबाबदारी आली .त्यांच अल्पावधीतच निधन झाल्यामुळं मधले बंधु गणपतराव पाटील झाले ,पुढे गणपतराव निवर्तल्यानंतर सर्वात धाकटे दत्तोबा पाटील पाटीलकी करू लागले. दत्तोबा पाटील यांनी सत्यशोधक समाजाला आपलंस केले अन् गावोगावी ‘जलसा’करत असत (गणपतराव पाटलांच निधन झाल्यानंतर;जयवंतराव पाटील लहान आहेत त्यामुळं तुम्ही पाटीलकी करा अशा आशयाच पत्र थेट कलेक्टरं नच दत्तोबा पाटलांना पाठवलं होत,आजही ते उपलब्ध आहे.ही गोष्ट १९२० सालची आहे).जयवंतराव वयात आल्यानंतर ते पाटील झाले.आणि तिथुन पुढे सुरू झाला निंबाळकर पाटलांचा सुवर्णकाळ !दरारा म्हणजे काय असतो ते त्यांना बघुन कळतं'पाटील म्हणजे एक घाव अन् 100 तुकड' हे वाक्य ज्यांना तंतोतंत लागु होतं ते जयवंतराव पाटील निंबाळकर (पाटीलदादा) न्हावरे, आंबळे आणि कर्डे गावचे पाटील राहिलेले व संपुर्ण तालुक्यात पाटील म्हणल की ज्यांच नाव येत ते पाटील दादा. त्यांची जीवनगाथा माझ्या मित्रांना आख्यायिका किंवा दंतकथा वाटतात एव्हढी ती अविश्वसनिय आहे.लोकांना त्यांच्याविषयी आदरयुक्त भीती होती,पाटीलदादा दिसले की लोक बाजुला पळुन जात म्हणलं तरी वावगं ठरणार नाही.स्त्रिया त्यांना पाहून आपली वाट बदलीत.त्यांचे तीनही चुलतबंधु त्याच तोडीचे माझे गुरू .दादासाहेब निंबाळकरांनी तर आदर्श जीवनाची ओळख करून दिली.त्यांचे धाकटे बंधु शंकरराव हे महाराष्ट्र राज्य आदर्श शिक्षक पुरस्कार प्राप्त.पाटील दादांची दोन्ही मुलं गावची सरपंच राहिली थोरले श्री .विजयकुमार (बाळपाटील)यांनी गावातील सरपंच,सोसायटीचे चेअरमन नि पोलीस पाटील अशा सर्व पदांवर काम केलं.आज त्यांची चौथी पिढी समाजकारणात आहे गावानेही त्यांना त्याच आपुलकीनं स्विकारलय.हे विशेष!

शिवपुर्वकाळापासुन ते आतापर्यंत महाराष्ट्रात फार थोडी करावी असतील ज्यांनी आपल्या कर्तृत्वाच्या जीवावर समाजात आपलं मानाचं पान राखलय त्या सर्व घराण्यांना मानाचा मुजरा !!

कृपा लोभ असो दीजे ही विनंती

सोनबाराजे तथा हर्षद रमेश हांडे देशमुख

पुर्व शिरूरचे कोर्ट :स्व.माधवराव अण्णा फराटे इनामदार

मला लहान असताना जेवणाचा लै कंटाळा यायचा (आताही आहे)त्यामुळं मला जेवण भरवण्यासाठी माझे आजी बाबा मला गोष्टी सांगुन मला घास भरवायचे.मोठ्या माणसांच्या मोठ्या गोष्टी आमच्या बाबांना सांगायला फार आवडत मी पण मोठ्या कुतुहुलाने त्या ऐकायचो त्यामुळं मला तोडक्या मोडक्या का होईना त्या लक्षात राहिल्यात.असच एकदा मी आमचे बाबा कै.बापुराव देशमुख यांच्या बरोबर गप्पा मारत बसलो होतो.त्यांनी मला एक धाडसी किस्सा सांगितला तो किस्सा होता पुर्व शिरूरचे कोर्ट :स्व.माधवराव (अण्णा) फराटे यांच्या बद्दलचा.स्व.माधवराव अण्णा म्हणजे शिरूर तालुक्याच्या तत्कालीन राजकारणातील एक मोठं प्रस्थ. मांडवगण फराटा या गावातील इनामदार कुटुंबातील कारभारी व्यक्तिमत्व.मांडवगण हे त्या काळातील शिरूर तालुक्यातील आर्थिकदृष्ट्या सक्षम असलेल्या मोजक्या गावांपैकी भीमथडीच्या तटावरच  एक मोठं गाव. तो सालस ,सुसंस्कृत,प्रेमळ आणि मायाळु असल्याचा  लौकिक  मांडवगणकरांनी आजही जपुन ठेवलाय.शिरूर तालुक्याच्या पुर्व पट्ट्यातील भांडणतंटे घोडनदीच्या कोर्टात येत नसत त्याचं एकमेव कारण म्हणजे स्व. माधवराव अण्णा. त्यांना मोलाची साथ होती ती श्री.एन्.डी.दादा फराटे यांची.त्यांच्या साहसाचा अनुभव मात्र मला माझ्या बाबांनी सांगितलेल्या अनुभवातून आला.

   

एकदा स्व.माधवराव अण्णा कामानिमित्त पुण्याला का मुंबईला गेले होते.या घटनेचा काळ मला माहीत नाही.एस.टी.स्टँड वर उतरल्यानंतर त्यांनी पुढचा इच्छित स्थळी जाण्याचा प्रवास रिक्षाने करण्याचा ठरवलं.स्व.माधवराव अण्णांच डोळ्यात भरणारं व्यक्तिनत्व रिक्षावाल्यानी हेरलं होत.प्रथमदर्शी पाहता कुणीही स्व.माधवराव अण्णांची पारख करू शकत होतं.तरी पण रिक्षा चालवणाऱ्याने  फसवुन स्व.माधवराव अण्णांना एका अंधाऱ्या बोळीत नेलं तिथ गेल्यावर आणखी ४-५ जणांनी  अण्णांना घेरलं आणि चाकुचा धाक दाखवुन पैशांची मागणी केली.स्व.अण्णांनी परिस्थीती ओळखुन लगेचच आपल्या कोपरीच्या आतल्या खिशातुन पिस्तुल बाहेर काढला.पिस्तुलाकडे पाहताच त्या भुरट्या चोरांची पळताभुई थोडी झाली.त्या चोरांनी अण्णांची माफी मागुन अण्णांना त्यांच्या इच्छित स्थळी पोहचवलं.आता जरी मांडवगणच्या ऊसात बिबटे सापडत असले तरी पुर्वी या मातीनी वाघांना घडवलय हे नक्की!!

तर असा होता आमच्या बाबांनी मला सांगितलेला किस्सा .हा किस्सा ऐकताना मी अगदी तल्लीन होऊन ऐकत होतो. बाबा एखाद्या वेळी थांबले की मी म्हणायचो "मंग ओ बाबा पुढं काय झालं?"

अशा साहसाच्या गोष्टी माझ्या वीररसात्मक साहित्या पेक्षा कमी नाहीत

#हर्षवाणी

#दादारावचानातु

#मोठीमाणसंमोठ्यागोष्टी

✍सोनबाराजे तथा हर्षद रमेश हांडे देशमुख

छायाचित्र :Balasaheb Pharate यांजकडुन

कार्यसम्राट सरपंच

 

सन १९६२ साली वसंतराव नाईक समितीच्या शिफारशीनुसार महाराष्ट्रात त्रिस्तरीय पंचायती राज व्यवस्था अस्तित्वात आली .त्याचा मुख्य हेतु होता सत्तेचे विकेंद्रीकरण.त्याला अपयश आले असे म्हणता येणार नाही,विविधांगी स्वरूपातुन महाराष्ट्राच नेतृत्व याच पायऱ्या चढुन आल्याच आपल्याला दिसतं.ग्रामीण नेत्यांनी  शहरी लोकांना देखील भुरळ पाडली .यात ग्रामपंचायत आणि त्या माध्यमातुन होणारा  विकास देखील महत्वपुर्ण ठरतो. मुख्यमंत्री देवेंद्र फडणवीस सरकारच्या काळात तर सरपंच आणि त्याच्या अधिकारात अमुलाग्र बदल झाले.पंचायत समितीचा निधी कमी करून  तो निधी थेट ग्रामपंचायतीच्या ताब्यात देण्याचा निर्णय कौतुकास्पद आहे

शिक्षणाने व आधुनिकतेने प्रेरित झालेले तरूण यात सहभागी होताना दिसतात ही फार मोठी समाधानाची बाब आहे.त्याचाच प्रत्यय मला आमच्या नळावणे गावात आला जुन्नर तालुक्यातील ईशान्य भागात वसलेले नळवणे म्हणजे निजामशाही काळापासुन जुन्नर प्रांताचे देशमुख असलेले हांडे देशमुखांच मुळ गाव .नळवणे गाव हे नळवणे पठार म्हणुन जुन्नर तालुक्यात फार प्रसिद्ध आहे .कुलस्वामी श्री मार्तंड भैरवाचा वास त्या नळवणे गावाला लाभलेला आहे.जुन्नर तालुक्यात ५ धरणांचा कुकडी प्रकल्प असुनही नळावण्याला दुष्काळाचा सामना करावा लागत होता.तीर्थक्षेत्र असुनही गावाला जोडणारे रस्ते मात्र नाममात्र शिल्लक होते.पण २०१५ साली एक इंजिनीअर तरूण पुण्यातील मासिक ७०,००० पगाराची नोकरी सोडुन गावात येतो काय अन् गावातील ग्रामपंचायतीच्या निवडणुकीत गेली २५ वर्ष राजकारणात मातब्बर असणाऱ्या व्यक्तीला निवडणुकीच्या आखाड्यात चितपट करतो काय !!हा सगळा चमत्कार करतो काय !!हा चमत्कार करणाऱ्याच नाव आहे श्री.तुषार तान्हाजी देशमुख आजचा तिशीतला तरूण वयाच्या २७ व्या वर्षी गावचा सरपंच झाला अन् गावचा चेहरामोहरा बदलला.

तुषार दादा उच्चशिक्षित अन् वयाने तरूण असल्यामुळ तरूणांचा त्यांच्यावर फार लोभ असल्याचे मला जाणवलं. आपल्या मधुरवाणीचा उपयोग करून अगदी मुख्यमंत्र्यापर्यंत भेटीचा मजल मारली व गावासाठी निधी उपलब्ध केला.गेल्या ४ वर्षात तब्बल ७ कोटींचा निधी त्यांनी उपलब्ध केलाय .आज गावात जाण्यासाठी मुख्य रस्त्याला जोडणारा डांबरी रस्ता झालाय ,वाड्या वस्त्या देखील पक्क्या रस्त्यानी जोडल्या गेलेल्या आपल्याला दिसतात याचं श्रेय फक्त तुषार दादांना जातं.गावात पावसाळ्याचे ४ महिने सोडले की पाण्याची वाणवा भासायची ,दुष्काळसदृश्य परिस्थिती निर्माण व्हायची.पण गावात उत्कृष्टरित्या पाणीपुरवठा योजना राबवत गावातील महिलांच्या डोक्यावरचा हंडा तुषार दादांनी खाली उतरवला आणि मायमाऊलींच वात्सल्यरूपी प्रेम मिळवण्यात यश प्राप्त केल.

तुषार दादांच्या कार्याची दखल अनेक वर्तमान पत्रांनी देखील घेतली आहे.लोकमत वृत्तसमुहाचा आदर्श सरपंच पुरस्कार देखील तुषारदादांनी पटकवला आहे .त्यांच्याबरोबरच नळवणे गावच व संपुर्ण हांडे देशमुख परिवाराच नाव त्यांनी उज्वल केलं आहे.त्यांनी याच प्रकारे गावच व आपल्या घराण्याच नाव उज्वल कराव ही श्री मार्तंड चरणी प्रार्थना करतो.

आपलाच 

हर्षद रमेश हांडे देशमुख 

कसबे कर्डे ता.शिरूर जि.पुणे

माझे गुरू:दादासाहेब निंबाळकर

आज गुरूपौर्णिमा ,आपल्या चिखला सारख्या मनाला मडक्याचा आकार देऊन समृद्ध करणाऱ्या कुंभाराच्या पुजेचा दिवस. प्रत्येक जण आयुष्यात शालेय शिक्षका़व्यतिरिक्त कुणाचा तरी शिष्य असतोच ,किंबहुवा त्या शिवाय त्या व्यक्तीची मानसिक व सामाजिक जडणघडण होणे शक्य नसतं,अस माझ वैयक्तिक मत आहे.

              हाच विचार गृहित धरला तर माझे वयाने आणि कर्तृत्वाने सर्वांत ज्येष्ठ गुरू म्हणजे कै.मारूतराव निंबाळकर ,आमच्या आजोबांचे मामा ,लोक त्यांना आदराने दादासाहेबच म्हणत.गावची मुकादमी असणाऱ्या एका 'सत्यशोधक' घराण्याचा वारसा दादासाहेब सांगत होते .सत्यशोधक दत्तोबा पा.निंबाळकर हे दादासाहेंबाचे वडील,दादासाहेब त्यांचे थोरले अपत्य.सातवी पर्यंत शिक्षण घेऊन दादासाहेबा़ंनी शाळा सोडली .एक नाही तर तलाठी,शिक्षक,पोलीस यासारख्या सात नोकऱ्या सोडल्या कारण त्यांचा मुळचा पिंड राजकीय नेत्याचा होता.दादासाहेबांचे वडील  सत्यशोधक दत्तोबा पा.निंबाळकर हे देशभक्त केशवराव जेधे यांचे मित्र त्यामुळे जेध्यांनी शेतकरी कामगार पक्ष सोडून कॉंग्रेस मध्ये प्रवेश केल्यानंतर दत्तोबा पाटलांनीही कॉंग्रेसची वाट धरली.आणि जेधे साहेबांनी दत्तोबा पाटलांकडे गळ घातली की "पाटील तुम्ही तुमच्या पोराला विधानसभेला उभं करा" त्यावेळी शिरूर तालु्क्याने तालुक्यातला माणुस आमदार झालेला पाहिलं न्हवतं,तालुक्याबाहेरची माणसं आमदार होत होती.पण वैयक्तिक नातेसंबंधामुळे दादासाहेबांनी ती संधी नाकारली.नाहीतर आज तालुक्याच्या राजकारणात वेगळी समीकरणे आपल्याला पहायला मिळाली असती.

               मला राजकारणाबद्दल आकर्षण यांच्या मुळच वाटु लागलं,मला माझे जोडीदार म्हणतात"हर्षा ,तुला राजकारणाचा लय नाद" मला त्यांना सांगुशी वाटतं ,"मला राजकारणाचा नाद आहे राजकारण्यांचा नाही" ही शिकवण मला दादासाहेबा़मुळेच मिळाली.राजकारणाच चिंतन व चर्चा नेहमी राजकीय प्रवाहांवर करावी ही मला त्यांनीच दिलेली देणगी.त्यांनीही आपल्या विचारांशी कधीही तजवीज करण्याचा प्रयत्न केला नाही ,पार पृथ्वी जरी पालथी झाली तरी आंबळे गावातुन दोन मते कॉंग्रेसला मिळाली असती ती म्हणजे दादासाहेब अन् त्यांच्या पत्नी !!

       मी कळित होईपर्यंत त्यांच बरंच वय झालं होतं,त्यामुळे मला त्यांचा फार काळ सहवास लाभला नाही.त्यांच्या देहावसनानंतरही ते मला मार्गदर्शन करत राहिले ,ते त्यांच्या कागदपत्रांच्या माध्यमातुन!! गेल्या वर्षी मोडीच्या गोडीमुळे सहज मी त्यांची पेटी उघडली तर मला त्यात कागदपत्र रूपी खजिना सापडला!त्यात इसवी सनाच्या  १८८६ व्या सालापासुन कागद सापडले ते त्यांच्या मृत्युपर्यंत ,अनेक दिवस विविध कारणांनी त्यांनी न्यायालयीन लढा दिला होता आणि सर्वच लढायांत त्यांचा बिनदिक्कत विजय झाला होता. *कोल्हापुरच्या सरलष्कर निंबाळकरांचे जवळचे भाऊबंद* असा उल्लेख मला मोडी कागदपत्रांमधुन मिळाला.नाती संभाळावी ती त्यांनीच अगदी बहीणीबद्दलच असु अथवा धाकट्या भावा़बरोबर इतर कुणाशीही तुलना केली तर ते केव्हाही उजवेच ठरतील.

        दादासाहेबांसमोर आमच्या आजीने कधीच पायात पादत्राणे घातल्याचे मला तरी आठवत नाही ,आमच्या सर्वंं आजींच्या मनात त्यांच्याविषयी आदरयुक्त भीती होती त्यामुळं त्यांचा घोषा अधिकच कडक व्हायचा. दादासाहेंबाच्या गोऱ्या साहेबांच्या राज्यातील शिकारीच्या कहाण्या माणसं आजही जीभेवर चवीने रेंगाळतात.हातात छत्री ,डोक्यावर फेटा ,पायात जोडे असा त्यांचा साधा वेष होता.पण त्याच हातात बंदुक आल्यावर तो भारदस्त वाटायचा.अशा करारी व्यक्तिंत्व असणाऱ्या दादासाहेंबाकडुन मी फार काही शिकलोय आजही शिकतोय त्यांच्या हुशारीच्या ,चातुर्याच्या अन् घरंदाजपणाच्या गोष्टी ऐकत !!

सर्वा़ना गुरूपौर्णिमेच्या हार्दिक शुभेच्छा 

धन्यवाद

हर्षद रमेश हांडे देशमुख

कसबे कर्डे ता.शिरूर जि.पुणे

सैर मनालीची

मनाली......देवदार झाडांच्या गर्दीत बर्फाचा शालु नेसलेलं ,तिबेटच्या अगदी जवळच अन् समुद्रापासुन कितीतरी उंच असलेल एक छोटं टुमदार शहर.गेल्या फेब्रुवारीतील शेवटच्या आठवड्यात  निसर्गरम्य शहराला भेट देण्याचा सुवर्णकांचन योग आला तो आमच्या महाविद्यालयाच्या सहलीमुळे ,कसतरी चालढकल करत ,शिक्षकांच्या रेट्यामुळे आम्ही सहलीला जायला तयार झालो.सुरवातीला मी सहलीला जायला उत्साही न्हवतो पण कसाबसा झालो तयार  आणि एकदाची महाविद्यालयीन जीवनातली पहिली सहल निघाली.

 

आम्ही आमचा प्रवास पनवेलपासुन रेल्वेने सुरू केला तो थेट दिल्ली गाठे पर्यंत.आयुष्यात पहिल्यांदाच दिल्ली पाहिली अन् हायसं वाटल जिथुन देशाची सुत्र हालतात ते ठिकाण पाहण्यात काही वेगळाच अभिमान होता.दिल्लीत पोहचल्यावर आम्ही दिल्लीच वर वर दर्शन घेतलं अन् दुसऱ्या दिवशी नट्टापट्टा करून चंदीगडच्या दिशेने प्रवास सुरू केला.त्या दिवशी दिल्लीच तापमान ६° सेल्सिअस होतं.आम्ही आमची गरम कपडे परिधान करून बस मध्ये बसलो.दिल्ली-चंदीगड हायवेवरून जोरदार वेगाने मार्गक्रमण करत होतो,तेव्हढ्यात वाटेत देशाच्या राजकारणात तीनदा बदल घडवुन आणाणार पानिपत लागलं आणि इतिहासाची आठवण झाली.आजच्या समृद्ध हरियाणाला असा रक्तरंजित इतिहास असेल आज कुणालाही वाटणार नाही.सगळीकडे हिरवीगार शेती,मोठमोठी रेस्टॉरंट्सने संपुर्ण हायवे व्यापुन टाकला होता.चंदिगडला पोहचायला उशिर झाल्यामुळ रॉक गार्डनचा फेरफटका टाळुन आम्ही थेट पिंजोरा गार्डनला पोहोचलो,तिथुन गगनचुंबी पर्वत सहज दिसत होते आणि आम्ही बर्फाच्या जवळ आल्याचे जाणवु लागले होतं.२-३ तास मनमुराद भटकल्यामुळे आम्हाला निघायला उशिर झाला होता ,कसंबसं दिवस मावळायच्या वेळी आमची गाडी हालली 

आमच्या दोन बस होत्या.एक साऊंडवाली अन् दुसरी बिनासाऊंडची त्यावरून पोरापोरींच्यात भांडण होत होती.आमची गाडी हळुहळु घाट चढु लागली अन् आमचा शिमल्या दिशेने प्रवास सुरू झाला.रात्री ११ वाजता आम्ही शिमल्यात पोचलो. अन् हाड गोठणं म्हणजे काय ते जाणवलं ,शिमल्यात जणु थंडीची लाटच पसरली होती.आम्हाला झोपायला १ वाजले ,रूममध्ये गेलो तर अस वाटली गादीत बर्फ घालुन ठेवलाय ,जसं आपण बर्फाच्या पिशवीत ठेवतो तसा.पाणी प्यायच ते फक्त गरमच कारण गार पाणी तिथ न्हवतच होता तो फक्त बर्फच.एका रूममध्ये ३ पोरं, झोपायला पलंग एक त्यामुळ एकमेकांच्या ऊबीनं कसबस झोपलो म्हणायच तर रात्र काढली.सकाळी उठल्यावर सकयगळ्यांनी एकच केला ये रणछोडदास चांचड कहा रहते है?.आम्ही शिमल्यातुन २५ किमी दुर असलेल्या कुफ्रीच्या हिलस्टेशनकडे.तासाभरानंतर आम्हा कुफ्रीला पोचलो.तिथल्या लोकांशी चर्चा केली .अन सुमो गाडीने वर गेलो तिथुन परत खेचरांवरून निसरड्या वाटेने बर्फाळ पर्वताचा प्रवास फार गमतीशीर होता.कुफ्रीत नवीनच विवाहबंधनात अडकलेली मराठी नवदाम्पत्य मधुचंद्राच्या निमित्ताने आलेली पहायला मिळाली.तिथल्या स्थानिकांनी त्यांना जरा जास्तच लुटण्याचा डाव आखला होता.आमच्या 'जय महाराष्ट्र' अन् 'हर हर महादेवच्या' घोषणांनी

ते सहज आमच्याकडे आकर्षित होत होते व आमची आपुलकीने चौकशी करत होते.आमच्या बरोबर आमच्या वर्गमैत्रिणी थंडीमुळे अधिक गुलाबी पडल्या होत्या ,त्यांच रुपडं अधिकच देखण दिसु लागलं होत.त्यात अचानक तिथ हिमवर्षाव सुरू झाला अन् सर्वांची तारांबळ उडाली ,सगळी मंडळी पटापट गाडीकडे पळु लागली ,तासाभरात सगळी गोळा झाल्यानंतर आम्ही पुन्हा आमच्या शिमल्यातील लॉजवर जाऊन विसावलो .

आज माझ्या शरिरात मला ताप जाणवु लागला होता.मी एक गोळी खाऊन झोपण्याचा प्रयत्न केला.सकाळी लवकरच आवरून आम्ही मनालीच्या दिशेने कुच केली.शिमला ते मनाली अंतर होत फक्त २५० किलोमीटर ,सगळा रस्ता घाटाचा दोन पदरी तरी काहीतरी नॅशनल हायवेचा नंबर होता.तिथल्या घरांच्या रचना पाहून हसु यायचं अन पार्किंगची व्यवस्था पाहून कींव ,कशी काय लोक इथं राहतात हा प्रश्न पडायचा !! खळखळणारं पाणी ,कोसळलेल्या दरडी ,वेडेवाकडे रस्ते अन् एकमेकांची पापडयुक्त चेष्टा करत आमचं मार्गक्रमण सुरू होतं ,२५० किलोमीटरच फार थोड वाटणार अंतर आमच्या सहनशक्तीचा कस पाहत होतो.तब्बल बारा तासांचा प्रवास करून आम्ही मनालीत पोचलो.मनालीतल्या हॉटेल मध्ये अंगावर घ्यायला गादीसारखं कापड होतं सुरूवातीला मला ती गादीच वाटली त्यामुळ माझ थोडं हसुच झालं.पण दुसऱ्या दिवशी मनाली पाहणार असल्यामुळ सगळ विसरून गेलो. पाहतोतर काय आमच्या खोलीच्या बालकनीत देखील बर्फ होता.आम्ही सुमो गाडीत बसून बर्फाळ वाट काढत वशिष्ठ मुनींच्या मंदिरात,सप्तताऱ्यांपैकी एक ,कितीतरी घराण्यांचे गोत्र असलेले अन् रघुकुलभुषण प्रभु रामचंद्राचे गुरू असलेले वशिष्ठ मुनी तिकड का गेले कुणास ठाऊक पण भक्तांच्या अंघोळीची सोय मात्र केली ती गरम पाण्याच्या झऱ्याच्या माध्यमातुन.नंतर आम्ही मार्गस्थ झालो ते मनालीची राणी हिडिंबादेवीच्या मंदिराकडे ,बी.आर.चोपडा साहेबांच्या मालिकेत  पहिल्यांदा हिडिंबाच नाव ऐकल होत.मंदिराच्या चारही बाजुला याकची शिंग लटकवलेली होती.मंदिरात हिडिंबादेवीचा पायाचा मोठा ठसा होता.बाहेर आल्यानंतर घटोत्कचाचे मंदीर होते .त्याच दर्शन घेऊन मनालीच निसर्ग सौंदर्य न्याहाळत आम्ही पुन्हा हॉटेलवर आलो.परत मागं फिरण्याचा दिवस आला होता.पण मन त्याला राजी होत न्हवत कसबस आम्ही मनावर ताबा ठेऊन परतीच्या प्रवासाला लागलो अन् चंदीगढवरून रेल्वेने घरी परतलो.३ वर्षात कुणात कधीही न मिसळणारा मी आज माझ्या वर्गमित्रमैत्रिणींचा होऊन गेलो होतो.

आणि ठरवल होतं परत पाच वर्षानी मी इथ येणार म्हणजे येणार!!!!

धन्यवाद

सोनबाराजे उपाख्य हर्षद रमेश हांडे देशमुख